Adak (Nezr) "İnsanın
yerine getirmeyi kendisine vaad ettiği şey", "Dinen sorumlu olmadığı halde
kişinin kendi isteğiyle üzerine borç kıldığı ibadet" anlamlarında
kullanılmaktadır. Kutlu Özen'in deyimiyle, "adak" kelimesi Sivas-Divriği
yöresinde daha çok kurban adağı şeklinde kullanılmaktadır. Adak kelimesinin Mehmet
Eröz tarafından kutlu, mübarek anlamına gelen "idnuk" veya "idu"
kelimesinden türemiş olduğu belirtilmektedir. Adak yerleri çeşitli dileklerin
gerçekleşmesi için gidilen, kutsal olduğuna inanılan mekanlardır. Bunlar, yatır
mezarları, türbeler, kutsal su gözeleri, kutsal dağlar, ağaçlar, kayalar, taş
yığınları, çalı toplulukları olabilir. Divriği'de adak yerine gidecekler
birbirlerine "yarın ziyarete gideceğiz" ya da dönenler "ziyaretten
döndük" demektedirler. Kutlu Özen'in araştırmalarına göre, Sivas-Divriği
yöresinde 600'den fazla adak yeri bulunmaktadır. Bu adak yerleri şu şekilde
gruplandırılabilir:
1. Yer-Su Kültüne Bağlı Adak Yerleri
a. Dağ kültüne bağlı adak yerleri: Yöredeki bazı dağlar ve tepeler her yıl
topluca ziyaret edilir. Bu ziyaretlere hastalar ve yatalaklar hariç bütün köy halkı
ve hatta civar köyler birlikte katılırlar. Genelde her ev bir kurban götürür.
Haziran ayında yapılan bu törenlerde kazasız belasız, bol ürünlü bir yıl
geçirmek için dilekler dilenir. Kesilen kurbanlarla pişirilen yemekler birlikte yenir.
Cem adı verilen dini bir toplantı yapılır.
b. Taş ve kaya kültüne bağlı adak yerleri: 60'dan fazla adak yeri bulunur.
c. Ağaç kültüne bağlı adak yerleri: 90'dan fazla adak yeri bulunur. Ağaç kültüne
bağlı bu adak yerlerinde genellikle ardıç, çam, çınar, pelit, meşe, karaağaç,
kavak, söğüt, alıç, armut, dut türündeki ağaçlar kutsal kabul edilmektedir
d. Su kültüne bağlı adak yerleri: 60'a yakın adak yeri bulunur. Bu tip adak yerleri
genellikle halkın şifa bulmak amacıyla gitmiş olduğu yerlerdir. Özellikle cilt
hastalıklarına iyi geldiğine inanılan adak yerlerinin çoğunlukta olduğu
belirtilmiştir. Bunun yanısıra sinir hastaları da buralara ziyarette
bulunmaktadırlar.
2. Evliya Kültü ve Bu Külte Bağlı Adak Yerleri
a. Türbeler ve Gerçek Mezarlar: Divriği merkezinde bulunan türbeler ve mezarlar ve
civar köylerde bulunan türbe ve mezarlar.
b. Kimliği Bilinmeyen Mezarlar / Yatırlar
3. Divriği Yöresinde Bir Adak Yeri olarak Düşekler
Düşekler daha önce kutsal olmadığı halde kutsallığına inanılan, bir Türkmen
Dedesi'nin, Bektaşi Çelebisi'nin veya bir Anadolu Ermişi'nin kutsamasıyla oluşan ve
bu hadiseden sonra adak yeri olma özelliğini kazanan kutsal mekanlardır. Örneğin,
"Dede Düşekleri, Çelebi Düşekleri, Hızır Düşekleri, Hz. Ali Düşekleri,
Kabayel Düşekleri,...", bu özellikteki düşeklerdir.
a. Dede Düşekleri / Çelebi Düşekleri: Eski yıllarda Türkmen dedelerinin, belli
günlerde kendilerine bağlı yerleşim yerlerini dolaştıkları ve "talip"
adını verdiği müritlerinin toplumsal ilişkilerini gözden geçirip düzenledikleri ve
"cem" adı verilen dini toplantılar yaptıkları bilinmektedir. Dedelerin bu
tür dolaşmalarının önceden bilindiği ve o köylerde karşılama ve uğurlama
merasimlerinin yapıldığı da kaynaklarda belirtilmektedir.
b. Yatır Düşekleri: Türbe veya mezar sahibi bir yatırın hatırasına yapılmış
olan ve genellikle toplama taşlardan oluşan adak yerleri olarak tanımlanmıştır.
c. Yol Düşekleri
d. Hızır ve Hz. Ali Düşekleri: Divriği yöresinde Hızır Peygamber ve Hz. Ali
tarafından kutsandığına inanılan yerler vardır. Hızır Peygamber ve Hz. Ali'ye ait
düşeklerin, diğer düşeklerin aksine büyük adak yerleri olarak kabul edildikleri
vurgulanmaktadır. Her yıl haziran ayında ve sonbaharda topluca ziyaret edilmekte,
dilekler dilenmekte, kurbanlar kesilmekte, toplu yemekler yenmektedir. Divriği
yöresinde, bu inanca bağlı 15'e yakın düşek vardır.
e. Kabayel Düşekleri: Bu düşekler daha çok hayvancılıkla geçinen dağ köylerinde
görülür. Ağır kış şartlarının hüküm sürdüğü yıllarda güneyden gelen
rüzgarın (hayırlı yel) esmesi ve kar örtüsünü kaldırması için topluca kabayel
düşeklerine gidilmekte, dua edildikten sonra kabayel düşeklerine ekmek, çörek gibi
yiyecek maddeleri bırakılmaktadır. Köylüler 'es kabayel'im es...' diyerek rüzgardan
yardım isterler. Divriği yöresinde, bu merasim için gidilen 30'a yakın adak yeri
olduğu tespit edilmiştir.
4. Yatır ve Adak Yerleri
Ömerli (Balışık) Köyü, Karadonlu Canbaba Türbe ve Zaviyesi
Güvenkaya (Aşudu Tekke) Köyü, Hüseyin Abdal Yatırı
Kevendüzü (Anzağar) Köyü, Derviş Muhammed Yatırı
Akmeşe (Ziniski) Köyü, Seyyid Baba Yatırı
Ödek Köyü, Hızır'ın İzi
Ödek Köyü, Pir Sultan Düşeği
Köylerde Ekin Törenleri: Ekine başlamadan önce ve ekin sonrasında
geleneksel törenler yapılır. Ekin biçmeye başlamadan önce yapılan törenlere,
"ziyarete gitme", ekin biçiminin son gününde "ekin salavatlama" ve
harmanın kaldırılmasından birkaç hafta sonra yapılan törenlere de "ziyarete
gitme" denir. Ziyarete gitme Orta Asya'dan getirilmiş bir gelenektir. Ziyaret
yerleri ise, köylerine yakın olan bir ermiş türbesi, su gözesi, kutsal bir ağaç,
karlı bir dağ olabilir. Köylüler hep birlikte gittikleri ziyarette, kurban keser,
pişirilen etli bulgur pilavını yerler ve topluca dua ederler.
ivriği'nin gelenekleri sosyal yaşamın içinde bazı bozulmalara uğrasa da halkın
büyük kısmı geleneklerine bağlıdır. Yeni yaşam tarzları ile katı-tutucu olmayan
geleneklerini uyum içinde sürdürmeyi başarmışlardır. Geleneksel kıyafet, takı ve
ziynet eşyalarının kullanımı önemli düğünlerde kalmıştır ve bu kıyafetlere
sahip aile sayısı da oldukça azalmıştır.
Kaynak: www. Divrigikenti.com |
GERİ
doldurunuz